رسانه‌های اجتماعی به‌مثابهٔ سلاح: جنگ روایت‌ها علیه خیزش ایران

تحقیقی عمیق بر پایهٔ اطلاعات منبع‌باز (OSINT) که عملیات نفوذ هماهنگ مرتبط با جمهوری اسلامی ایران را در X در جریان خیزش ۲۰۲۶ افشا می‌کند و از بات‌ها، شبکه‌های تبلیغاتی و دستکاری جهانی روایت‌ها پرده برمی‌دارد.

تحقیقی OSINT دربارهٔ عملیات نفوذ هماهنگ مرتبط با جمهوری اسلامی در X در جریان خیزش ۲۰۲۶ ایران

مقدمه

تحقیقی که Golden Owl® همچنان در حال انجام آن است، شبکهٔ نفوذی پیشرفته و هم‌سو با دولت را شناسایی کرده که در حمایت از رژیم جمهوری اسلامی در ایران فعالیت می‌کند. این شبکه از هزاران حساب هماهنگ تشکیل شده که الگوهای رفتاری‌شان با تلاشی نظام‌مند برای دستکاری ادراک عمومی، پخش تبلیغات و سرکوب صدای مخالف مردم ایران سازگار است.

تمایزی مهم: در سراسر این گزارش، آگاهانه میان رژیم جمهوری اسلامی، که از ۱۹۷۹ بر ایران حکم رانده، و خودِ ایران، مردمش، فرهنگش و تمدن چندهزارساله‌اش تمایز می‌گذاریم. مردم ایران نخستین و اصلی‌ترین قربانیان این رژیم‌اند، و بسیاری از حساب‌هایی که در این تحقیق شناسایی شده‌اند به‌گونه‌ای عمل می‌کنند که صدای آنان را در صحنهٔ بین‌المللی خاموش می‌کند.

این نوشته یافته‌های تحلیل ما از بخش X (توییتر سابق) در کارزاری گسترده‌تر را ارائه می‌کند که بیش از ۱۵٬۰۰۰ حساب را در X و اینستاگرام در بر می‌گیرد. برخی از مجموعه‌داده‌ها به‌صورت منبع‌باز در گیت‌هاب منتشر شده‌اند تا راستی‌آزمایی مستقل و پژوهش‌های بیشتر ممکن شود؛ برخی دیگر همچنان در دست بررسی‌اند تا منتشر یا به مراجع ذی‌صلاح تحویل داده شوند.

شناخت عملیات نفوذ: درآمدی کوتاه

پیش از ارائهٔ یافته‌ها، لازم است توضیح دهیم که کارزارهای نفوذ امروزیِ هم‌سو با دولت‌ها معمولاً چگونه عمل می‌کنند. چنین عملیاتی اغلب ساختاری سلسله‌مراتبی دارد:

بذرها / تولیدکنندگان روایت (Seeds / Originators)

این‌ها حساب‌های تولیدکنندهٔ محتوا با دامنهٔ دسترسی چشمگیرند که روایت‌ها، محورهای گفتاری و پیام‌های اصلی را می‌سازند. محتوایی که دستور کار را تعیین می‌کند از همین حساب‌ها آغاز می‌شود و در شبکه پخش می‌شود. تولیدکنندگان روایت معمولاً شمار دنبال‌کنندگان بالا و نرخ تعامل زیادی دارند و اغلب خود را روزنامه‌نگار، تحلیلگر یا مفسر معرفی می‌کنند.

تقویت‌کنندگان (Amplifiers)

تقویت‌کنندگان نقش تکثیرکنندهٔ نیرو را دارند. این حساب‌ها عمدتاً محتوای تولیدکنندگان روایت را بازتوییت یا بازنشر می‌کنند یا به هر شکل دیگری دامنهٔ آن را گسترش می‌دهند. آن‌ها غالباً با حجم بالا کار می‌کنند، گاه روزانه ده‌ها یا صدها پست منتشر می‌کنند، و به این ترتیب تصویری از حمایتی خودجوش و فراگیر می‌سازند. بسیاری از آن‌ها الگوهای رفتاری‌ای دارند که معمولاً با خودکارسازی یا مدیریت متمرکز همراه است.

عامل هماهنگی

آنچه عملیات نفوذ هماهنگ را از گفت‌وگوی خودجوش متمایز می‌کند، هم‌زمانی است. وقتی شمار زیادی حساب در بازه‌های زمانی کوتاه ساخته می‌شوند، بارها پیام‌های یکسان یا تقریباً یکسان را هم‌رسانی می‌کنند، هم‌زمان با رویدادهای ژئوپلیتیک مشخصی فعال می‌شوند و الگوهای رفتاری هم‌زمان دارند، این نشانهٔ وجود زیرساختی عملیاتی است، نه مشارکتی خودجوش.

تحقیق: روش‌شناسی و دامنه

گردآوری داده‌ها

این تحقیق در مجموع ۷٬۹۲۴ رکورد حساب را در دو مجموعه‌دادهٔ به‌هم‌پیوسته تحلیل کرد:

شاخص‌های کلیدی به‌دست‌آمده

طبقه‌بندی حساب‌ها (از مجموع ۷٬۹۲۴ رکورد)

نکتهٔ روش‌شناختی: «بات‌گونه» به نشانه‌های رفتاری‌ای اشاره دارد که با خودکارسازی یا مدیریت متمرکز سازگار است، و به معنای تشخیص قطعیِ کاملاً خودکار بودن حساب‌ها نیست.

شاخص‌های کلیدی هماهنگی

الگوهای ماهانهٔ ساخت حساب و پیوند آن با رویدادهای ژئوپلیتیک

یافتهٔ کلیدی:
این شبکه هم‌بستگی زمانی آشکاری با رویدادهای مهم ژئوپلیتیک نشان می‌دهد. ساخته شدن ۲۷ درصد از کل حساب‌ها (۲٬۱۳۹ حساب) پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ جهشی از نظر آماری معنادار است؛ یعنی تقریباً یک‌سوم کل شبکه در پی بحران‌های اخیر ساخته شده است.

هم‌پوشانی ۵٫۴۴ درصدی میان دو مجموعه‌داده به‌ویژه درخور توجه است. در شبکه‌های خودجوش، انتظار می‌رود میان دنبال‌کنندگان یک رهبر سیاسی و یک شبکهٔ نفوذ جداگانه هم‌پوشانی ناچیزی وجود داشته باشد. این هم‌پوشانی یعنی ۴۰۹ حساب که در نقش گره‌های پل عمل می‌کنند و بافت پیونددهندهٔ یک عملیات هماهنگ را شکل می‌دهند.

تولیدکنندگان روایت: ۵۱۰ حسابی که روایت را پیش می‌برند

تحلیل ما ۵۱۰ حساب را شناسایی کرد که در این شبکه نقش تولیدکنندهٔ روایت را دارند. این حساب‌ها ویژگی‌های مشترکی دارند:

• دامنهٔ دسترسی مجموع: بیش از ۱۲ میلیون دنبال‌کننده
• میانگین نسبت دنبال‌کننده به دنبال‌شونده: ۲۸۵ به ۱، که نشان‌دهندهٔ نفوذ است، نه دنبال‌کردن متقابل
• پراکندگی جغرافیایی (اعلام‌شده): ایالات متحده (۶۲)، ایران (۲۱)، بریتانیا (۱۸)، یمن (۱۵)، نیجریه (۱۴)

الگوهای شاخص در میان تولیدکنندگان روایت

برترین تولیدکنندگان روایت ترکیبی از این گروه‌هاست:

• حساب‌های رسانه‌های رسمی رژیم (برای نمونه، خبرگزاری تسنیم و خبرگزاری فارس)
• اینفلوئنسرهای هم‌سو با رژیم با صدها هزار دنبال‌کننده
• «تحلیلگران» به‌ظاهر مستقلی که روایت‌های رژیم را ترویج می‌کنند
• حساب‌های فعالانی که به‌طور نظام‌مند به صداهای مخالف حمله می‌کنند

بسیاری از این حساب‌ها سال‌هاست فعال‌اند؛ در این مدت اعتبار اندوخته‌اند و در همان حال پیوسته محورهای گفتاری جمهوری اسلامی را پیش برده‌اند. پرنفوذترین تولیدکنندهٔ روایت در این مجموعه‌داده بیش از ۱٫۱ میلیون دنبال‌کننده دارد؛ سکویی بزرگ برای در دست گرفتن روایت.

ماشین تقویت: ۲٬۵۰۳ حساب پرفعالیت

برخی از حساب‌های تقویت‌کننده روزانه بیش از ۵۰۰ بار پست می‌گذارند؛ آهنگی که هیچ کاربر واقعیِ انسانی نمی‌تواند آن را حفظ کند. این حساب‌ها نقش «اتاق پژواک» را بازی می‌کنند و روایت‌های رژیم را محبوب‌تر و فراگیرتر از آنچه واقعاً هست جلوه می‌دهند.

آن‌ها چه پخش می‌کنند: تحلیل محتوای حساب‌های تولیدکنندهٔ روایت

تحلیل محتوای توییت‌های نمونه‌ای گویا از میان ۵۱۰ تولیدکنندهٔ روایتِ شناسایی‌شده، چهار دستهٔ مضمونی تکرارشونده را آشکار می‌کند. محتوا به‌شکل تحلیلی توصیف شده و مطالب زیان‌بار بازتولید نشده است.

دستهٔ محتوایی ۱: کارزارهای ضدپهلوی

تحلیل الگو:
این شبکه به‌طور نظام‌مند نام پهلوی و هواداران پادشاهی مشروطه را هدف می‌گیرد؛ جنبش اپوزیسیونی محوری که در میان ایرانیان از پشتیبانی مردمی چشمگیری برخوردار است. تمرکز پیوسته بر این هدف نشان می‌دهد که رژیم این جنبش را تهدید سیاسی اصلی خود می‌داند. پیام‌ها بارها می‌کوشند این اپوزیسیون را به دشمنان خارجی پیوند دهند تا مشروعیت داخلی و بین‌المللی آن را تضعیف کنند.

دستهٔ محتوایی ۲: یهودستیزی

تحلیل الگو:
این شبکه محتوای یهودستیزانه‌ای تولید می‌کند که از زبان رمزآلود تا نفرت‌پراکنی آشکار را در بر می‌گیرد. چندین تولیدکنندهٔ روایت از آستانهٔ قوانین استفادهٔ پلتفرم (Terms of Service) فراتر می‌روند. این پیام‌ها با عناصر دیرینهٔ گفتمان ایدئولوژیک رسمی جمهوری اسلامی از ۱۹۷۹ تاکنون هم‌خوانی دارند.

دستهٔ محتوایی ۳: ستایش رژیم و ترویج حکومت دینی

تحلیل الگو:
تولیدکنندگان روایت پیوسته رژیم را مرجعی دینی و اخلاقی جلوه می‌دهند و جنبش‌های مخالف را دشمنان دین یا عوامل بیگانه تصویر می‌کنند. این محتوا بازتاب پیام‌های رسمی رژیم و لفاظی‌های نظامی آن است.

دستهٔ محتوایی ۴: هم‌سویی مجاهدین خلق و جدایی‌طلبان

تحلیل الگو:
این مجموعه‌داده حساب‌هایی را در بر می‌گیرد که روایت‌های تجزیهٔ منطقه‌ای و پیام‌های هم‌سو با مجاهدین خلق را ترویج می‌کنند. با وجود ستیز تاریخی میان مجاهدین خلق و جمهوری اسلامی، هر دو از نظر تاکتیکی بر هدفی مشترک هم‌گرا می‌شوند: میراث پهلوی و هواداران پادشاهی مشروطه.

جمع‌بندی: گونه‌شناسی محتوا

نکتهٔ روش‌شناختی:
دسته‌های محتوایی از راه خوشه‌بندی مضمونیِ الگوهای مشاهده‌شده در محتوای نمونه‌گیری‌شدهٔ تولیدکنندگان روایت به دست آمده‌اند.

تحلیل خط زمانی: جهش اکتبر ۲۰۲۳

این زمان‌بندی تصادفی نیست. در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، حماس، سازمانی که جمهوری اسلامی آشکارا از آن پشتیبانی می‌کند و بودجه‌اش را تأمین می‌کند، در اسرائیل دست به کشتار زد. در هفته‌ها و ماه‌های پس از آن، ساخت حساب در این شبکه با جهشی چشمگیر همراه شد.

دوره‌های اوج ساخت حساب

در دوازده روز مشخص، نرخ ساخت حساب به‌طور غیرعادی بالا بود (پنج برابر میانگین پایه) و این روزها پیرامون رویدادهای بحرانی، سرکوب اعتراض‌ها، تشدید تنش‌های منطقه‌ای و نقاط اوج فشار بین‌المللی متمرکز بودند. این الگوی ساخت دسته‌ای حساب‌ها، نشانه‌ای شناخته‌شده از گسترش زیرساخت نفوذ هماهنگ است.

فعالیت در دوران خاموشی دیجیتال ایران

یکی از مهم‌ترین یافته‌ها به فعالیت حساب‌ها در دوره‌هایی مربوط است که رژیم جمهوری اسلامی محدودیت‌های اینترنتی بر مردم ایران تحمیل کرده بود.

در جریان خیزش ژانویهٔ ۲۰۲۶ ــ جنبش اعتراضی گسترده‌ای که با مطالبهٔ تغییر سیاسی و بازگشت شاهزاده رضا پهلوی از تبعید گره خورده بود ــ رژیم اینترنت را تقریباً به‌طور کامل قطع کرد. این قطع ارتباطات برای محدود کردن بیان عمومی، دشوار کردن مستندسازی رویدادها، مختل کردن هماهنگی میان معترضان و کنترل جریان اطلاعات به بیرون از کشور به کار رفت.

با وجود این محدودیت‌ها، حساب‌های درون شبکهٔ تحلیل‌شده همچنان سطح بالایی از فعالیت را حفظ کردند.

این تنها در صورتی ممکن است که:

1. این حساب‌ها از بیرون ایران اداره می‌شدند، یا
2. امتیازهای دسترسی‌ای در اختیار داشتند که کاربران عادی ایرانی از آن محروم‌اند.

هر یک از این دو سناریو نشان می‌دهد که این حساب‌ها صدای خودجوش شهروندان ایرانی نیستند. رفتار مشاهده‌شده با عملیاتی سازمان‌یافته، برخوردار از امتیاز ویژه یا هم‌سو با دولت سازگار است که در حالی جریان داشت که عموم مردم از دسترسی به اینترنت محروم بودند؛ آن هم در بحبوحهٔ سرکوب مرگبار، گسترده و به‌خوبی مستندشده، از جمله کشتار معترضان، گزارش کشته شدن هزاران نفر و زخمی، بازداشت یا اعدام شدن شمار بسیار بیشتری. هرچند راستی‌آزمایی ارقام دقیق به دلیل سرکوب اطلاعات همچنان دشوار است، وقوع خشونت در مقیاس گسترده محل تردید نیست و منابع مستقل و معتبر متعددی آن را تأیید می‌کنند.

پراکندگی جغرافیایی: ردپای جهانی

مکان‌های اعلام‌شدهٔ حساب‌های این شبکه از ردپایی جهانی حکایت دارند:

سطح پایین حضور اعلام‌شده در ایران (۰٫۶ درصد) چشمگیر است. در دوره‌های قطع سراسری اینترنت، کاربران عادی درون ایران به اینترنت دسترسی نداشتند. بر این اساس، الگوی مشاهده‌شده ممکن است نشانهٔ یک یا چند مورد از موارد زیر باشد:

• تدابیر امنیت عملیاتی، از جمله پنهان‌کاری عامدانهٔ مکان واقعی
• استفاده از VPN یا دیگر ابزارهای فنی برای پنهان کردن خاستگاه جغرافیایی
• عضوگیری از میان جوامع دیاسپورا یا مشارکت آنان
• فعالیت گروه محدودی از افراد دست‌چین‌شده که درون ایران دسترسی ویژه یا نامحدود به اینترنت دارند و با ترتیبات اتصال خاصی فعالیت می‌کنند که در دوره‌های خاموشی برای عموم مردم در دسترس نیست

این تمایز اهمیت دارد، زیرا فعالیت آنلاین مستمر در دوره‌های خاموشی با دسترسی عادی شهروندان سازگار نیست و از دخالت اتصال ویژه یا نامحدود حکایت دارد.

یادداشت: مجموعه‌دادهٔ جداگانه‌ای از حساب‌هایی که بنا بر گزارش‌ها با به‌اصطلاح «سیم‌کارت‌های سفید» (سیم‌کارت‌هایی که دولت صادر می‌کند و ممکن است در دوره‌های خاموشی دسترسی نامحدود به اینترنت فراهم کنند) از داخل ایران فعالیت می‌کنند، در مخزن منبع‌باز ما در گیت‌هاب منتشر شده است. این مجموعه‌داده زمینهٔ بیشتری فراهم می‌کند که از وجود اتصال ویژه یا غیرمتعارف در دوره‌های محدودیت گستردهٔ اینترنت برای شهروندان پشتیبانی می‌کند.

تمرکز مکان‌های اعلام‌شده در کشورهای غربی (از جمله ایالات متحده، بریتانیا، آلمان و کانادا) نشان می‌دهد که یکی از کانون‌های اصلی فعالیت این شبکه ممکن است شکل دادن به افکار عمومی غرب و تعامل با سیاست‌گذاران باشد، نه مخاطبان داخلی ایرانی.

نشانه‌های بات: مقیاسی غیرانسانی

تحلیل فنی ما چندین نشانهٔ رفتار بات‌گونه و غیراصیل را در سراسر شبکه شناسایی کرد:

بیش از ۴۰ درصد حساب‌های این شبکه دست‌کم یکی از نشانه‌های مرتبط با بات را دارند. این به آن معنا نیست که همهٔ این حساب‌ها کاملاً خودکارند؛ برخی ممکن است به اپراتورهای انسانی مربوط باشند که چندین حساب را اداره می‌کنند یا از گردش‌کارهای نیمه‌خودکار بهره می‌گیرند. با این حال، فراوانی و تمرکز این نشانه‌ها با مشارکت خودجوش و برخاسته از شهروندان سازگار نیست و این ارزیابی را تقویت می‌کند که این شبکه نمایندهٔ یک جامعهٔ آنلاینِ خودجوش یا اصیل نیست.

نتیجه‌گیری: میدان نبرد دیجیتال

شواهد ارائه‌شده در این تحقیق این نتیجه را پشتیبانی می‌کند که رژیم جمهوری اسلامی عملیات نفوذی پیشرفته و چندلایه برپا کرده که برای این مقاصد طراحی شده است:

• شکل دادن به روایت‌ها دربارهٔ ایران در رسانه‌های اجتماعی جهانی
• سرکوب صدای ایرانیانی که خواهان آزادی و تغییر دموکراتیک‌اند
• پخش تبلیغات هم‌سو با ایدئولوژی رژیم
• اثرگذاری بر افکار عمومی و گفتمان سیاست‌گذاری در غرب

این یافته‌ها بر پایهٔ داده‌های بازتولیدپذیر و الگوهای قابل‌مشاهده استوارند، از جمله ۷٬۵۱۵ حساب یکتا، ۵۱۰ تولیدکنندهٔ روایت، ۲٬۵۰۳ تقویت‌کننده و ۴۰۹ گره پل، به‌علاوهٔ ساخت هماهنگ حساب‌ها و فعالیت مستمر در جریان قطع سراسری اینترنت.

آنچه در میان است

شاید این «جنگ اطلاعاتی» انتزاعی به نظر برسد، اما پیامدهایش ملموس و سنجش‌پذیرند:

• معترضان ایرانی بر پایهٔ فعالیتشان در رسانه‌های اجتماعی شناسایی و بازداشت شده‌اند
• فعالان دیاسپورا با آزار و تهدید مستمر روبه‌رو هستند
• سیاست‌گذاران غربی در معرض اطلاعات تحریف‌شده یا دستکاری‌شده قرار می‌گیرند
• ندای مردم ایران برای آزادی و تغییر رژیم زیر هیاهوی ساختگی گم می‌شود

گام‌های بعدی

Golden Owl به تحقیق دربارهٔ این شبکه ادامه خواهد داد. مجموعه‌داده‌های دیگری هم‌اکنون در دست بررسی‌اند تا:

• در گیت‌هاب برای راستی‌آزمایی مستقل منتشر شوند
• به تیم‌های یکپارچگی پلتفرم و اعتماد و ایمنی (Trust & Safety) ارائه شوند
• به‌عنوان مدرک در اختیار مراجع ذی‌صلاح قرار گیرند

ما از این گروه‌ها می‌خواهیم:

• پلتفرم‌های رسانهٔ اجتماعی حساب‌های شناسایی‌شده را بررسی کنند و سیاست‌های مربوط را به اجرا بگذارند
• پژوهشگران این یافته‌ها را به‌طور مستقل راستی‌آزمایی کنند، تکرار کنند و گسترش دهند
• سیاست‌گذاران مقیاس و اثر عملیات نفوذ مرتبط با جمهوری اسلامی را به رسمیت بشناسند
• سازمان‌های رسانه‌ای منابع مرتبط با این شبکه را با دیدی انتقادی ارزیابی کنند
• عموم مردم آگاه باشند که همهٔ «صداهای» ظاهری در رسانه‌های اجتماعی نمایندهٔ مشارکت واقعی و خودجوش نیستند

دربارهٔ این پژوهش

این تحقیق را Golden Owl® انجام داده است؛ ابتکار پژوهشی مستقلی که بر شناسایی و تحلیل عملیات نفوذ اقتدارگرایانه و پشتیبانی از شفافیت و آزادی دیجیتال تمرکز دارد.

روش‌شناسی: فنون اطلاعات منبع‌باز (OSINT)، از جمله تحلیل فراداده‌های حساب، شناسایی الگوهای زمانی، تحلیل هم‌پوشانی شبکه و ارزیابی نشانه‌های رفتاری.

دسترس‌پذیری داده‌ها: برخی از مجموعه‌داده‌ها در گیت‌هاب در دسترس‌اند. مجموعه‌داده‌های دیگر همچنان در دست بررسی‌اند تا منتشر یا به مراجع ذی‌صلاح تحویل داده شوند.

تماس: ایمیل · فرم تماس · X

ما در کنار مردم ایران ایستاده‌ایم؛ مردمی که صدایشان بارها با سرکوب و کنترل اطلاعات مهار شده است. آگاهی‌رسانی نخستین گام در رویارویی با اطلاعات نادرست و جنگ روایت‌هاست.