«پاسخ به تاریخ» واپسین کتاب محمدرضا شاه پهلوی است. او آن را پس از خروج از ایران و در تبعید نوشت و در آن از کارنامهٔ خود دفاع می‌کند. این صفحه راهنمای کتاب است: می‌گوید کتاب چه می‌گوید، چگونه بخش‌بندی شده، چه نسخه‌هایی از آن در دست است و نسخهٔ فارسی را از کجا می‌توان دریافت کرد.

متن کتاب در بیستون منتشر نشده است. آنچه در ادامه می‌آید توصیف تحریریهٔ بیستون از کتاب است. کتاب روایت نویسنده از رویدادهاست و داوری‌های آن دربارهٔ اشخاص و وقایع، داوری خود اوست.

نسخهٔ فارسی را از کجا بخوانیم

دو منبع رسمی، نسخهٔ فارسی کتاب را به‌صورت PDF در دسترس گذاشته‌اند:

کتاب چگونه نوشته و منتشر شد

اصل کتاب به زبان فرانسه و با عنوان Réponse à l'histoire در سال ۱۹۷۹ در پاریس منتشر شد؛ ناشر آن آلبن میشل (Albin Michel) بود. سال بعد دو نسخهٔ انگلیسی درآمد: در لندن با عنوان The Shah's Story به ترجمهٔ ترزا وُ (Teresa Waugh) از فرانسه، و در نیویورک با عنوان Answer to History در انتشارات استاین اند دِی (Stein and Day).

نویسنده در ۲۷ ژوئیهٔ ۱۹۸۰ (۵ مرداد ۱۳۵۹) در قاهره درگذشت. کتاب در همان سال به فارسی هم منتشر شد: فهرست کتابخانه‌ها چاپی ۳۱۵ صفحه‌ای را ثبت کرده‌اند که در فرانسه چاپ شده و در فهرست کتابخانهٔ کنگرهٔ آمریکا هم آمده است. در این سوابق نام هیچ مترجمی برای متن فارسی ثبت نشده است.

فایلی که دو منبع بالا منتشر کرده‌اند چاپ دیگری از همین متن است. روی جلد آن نوشته شده «چاپ آمریکا (بدون سانسور)» و گاه‌شمار پایانی‌اش تا ژوئن ۱۹۸۵ ادامه دارد، پس پس از آن تاریخ آماده شده است. فایل صفحهٔ شناسنامه ندارد و نام مترجم یا ناشر در آن نیامده است. کتابخانهٔ دانشگاه هاروارد چاپی با همین عبارت روی جلد را به نام «پارس بوکس» (Pars Books, Inc.) در لس‌آنجلس ثبت کرده است.

این متن با ترجمه‌ای که در ایران فروخته می‌شود یکی نیست. ترجمهٔ حسین ابوترابیان، که از دههٔ ۱۳۷۰ در تهران چاپ شده، از روی نسخهٔ انگلیسی انجام شده است.

ساختار کتاب

نسخهٔ فارسی یک دیباچه، چهار قسمت با سی‌ودو فصل، یک «پایان سخن» و سه پیوست دارد. عنوان‌های زیر همان است که در فهرست و سرفصل‌های فایل رسمی آمده است.

دیباچه

نویسنده کتاب را دفاعیه‌ای خطاب به آیندگان معرفی می‌کند. امکان خطا در دوران سلطنتش را می‌پذیرد، اما اصل کوشش خود را درست می‌داند. دو هدف برای کتاب برمی‌شمارد: شرح تلاشش برای ساختن جامعه‌ای بر پایهٔ عدالت اجتماعی، و نشان دادن آنچه به گفتهٔ او نابودی دستاوردهای ایران به دست گروهی غیرمسئول است.

«ممکن است من در طی دوران سلطنتم اشتباهاتی مرتکب شده باشم، اما کوششم برای عظمت و اعتلای ایران هرگز خطا نبود.»

قسمت اول: از ایران دیروز تا ایران امروز

مروری فشرده بر تاریخ ایران از هخامنشیان تا آستانهٔ برآمدن رضاشاه. نویسنده الگویی تکرارشونده می‌بیند: دوره‌های اقتدار زیر رهبری نیرومند، و دوره‌های فروپاشی که به گفتهٔ او با هجوم بیرونی و همدستی درونی همراه بوده است. دربارهٔ دورهٔ قاجار از دست رفتن سرزمین‌ها، رقابت روسیه و بریتانیا و امتیازهای نفتی را روایت می‌کند و مسئولیت اصلی انحطاط را متوجه قدرت‌های خارجی می‌داند.

  1. درسهائی از گذشته
  2. از توانائی تا بندگی
  3. راه هند و نفت

قسمت دوم: سلسلهٔ پهلوی، نجات و وحدت ایران

روایت نویسنده از پدرش و از نیمهٔ نخست سلطنت خود. رضاشاه را نجات‌دهندهٔ کشور و سازندهٔ ارتش، راه‌آهن، دادگستری و آموزش نو معرفی می‌کند. سپس اشغال ایران در ۱۳۲۰، کناره‌گیری پدر، بحران آذربایجان و سوءقصد به جان خود را بازمی‌گوید. دربارهٔ محمد مصدق داوری تندی دارد و ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را خیزش مردمی می‌نامد. فصل پایانی به نفت و برنامهٔ اتمی می‌پردازد؛ نویسنده مدعی است سیاست نفتی او دشمنی شرکت‌ها و رسانه‌های غربی را برانگیخت.

  1. پدرم، رضاشاه کبیر
  2. «فرزندم، هرگز از هیچ چیز هراس مکن»: جنگ دوم جهانی و عواقب فوری آن
  3. برنامهٔ هفت‌ساله: مصدق و دوران عوام‌فریبی‌ها
  4. از عصر نفت تا دوران اتم

قسمت سوم: انقلاب سفید

بلندترین قسمت کتاب و کارنامهٔ اصلاحات نویسنده. او اصول انقلاب سفید را یک‌به‌یک شرح می‌دهد: تقسیم زمین، سپاه‌های دانش و بهداشت و آبادانی، سهیم شدن کارگران، آموزش و حقوق زنان. با آمار فراوان مدعی کامیابی است، در برابر اتهام ثروت‌اندوزی از بنیاد پهلوی دفاع می‌کند و سیاست خارجی و برنامهٔ تسلیحاتی خود را بازدارنده می‌خواند. این قسمت اعتراف هم دارد: نویسنده اصلاح اداری را ناکام و تأسیس حزب رستاخیز را اشتباه می‌شمارد.

  1. مبانی انقلاب سفید
  2. اصلاحات ارضی
  3. اقدامات سپاه دانش، سپاه بهداشت و سپاه ترویج و آبادانی
  4. انقلاب سفید و کارگران
  5. انقلاب در دستگاه قضاوت
  6. انقلاب آموزشی و اصلاحات فرهنگی: دفاع از تمدن ایرانی و هویت ملی
  7. کوشش برای انقلاب اداری
  8. آزادی زنان
  9. مبارزه با تورم، سوداگری و فساد
  10. بنیاد پهلوی: دارائی شخصی من
  11. بسوی تمدن بزرگ
  12. ارتش ایران در سال ۱۳۶۲
  13. مبانی سیاست خارجی ایران
  14. بزرگان جهان ما
  15. در راه تحقق دموکراسی شاهنشاهی
  16. کامیابیها و ناکامیهای ما

فصل دوازدهم گزارش نیست؛ برنامه‌ای است که نویسنده برای ارتش ایران تا سال ۱۳۶۲ در نظر داشت.

قسمت چهارم: اتحاد لعنتی سرخ و سیاه

روایت نویسنده از فروپاشی حکومتش. عنوان به ائتلافی اشاره دارد که او میان کمونیست‌ها و روحانیان مخالف می‌بیند. رسانه‌های غربی را به تحریف متهم می‌کند و از ساواک دفاع می‌کند، هرچند می‌پذیرد که نمی‌تواند از همهٔ کارهای آن دفاع کند. دولت‌های پیاپی سال ۱۳۵۷، حکومت نظامی، نخست‌وزیری شاپور بختیار و خروج خود از کشور را بازمی‌گوید و سپس به اعدام‌ها و وضع اقتصادی حکومت تازه می‌پردازد. شتاب در نوسازی را خطای اصلی خود می‌داند.

  1. نقش وسائل ارتباط جمعی
  2. شاگردان جادوگر
  3. عزاداریهای پیاپی و جنایت آبادان
  4. حقایق دربارهٔ سازمان اطلاعات و امنیت کشور
  5. تدارک برای ویرانی ایران
  6. نخست‌وزیری شاپور بختیار: مأموریت شگفت‌انگیز ژنرال هایزر
  7. جلای وطن
  8. حکومت وحشت
  9. دروغ‌پردازیها، ناکامیها و ورشکستگی

پایان سخن

پایان‌بندی کوتاه کتاب که با دعایی برای ایران تمام می‌شود و امضای «کوئرناواکا، مکزیک، شهریور ۱۳۵۸» دارد.

پیوست‌ها

فهرست کتاب از یک «یادداشت ناشر» پیش از پیوست‌ها هم نام می‌برد، اما این صفحه در فایل منتشرشده نیست.

چند نکته برای خواننده